การออกแบบห้องคลีนรูม (Cleanroom Design)

รายละเอียดบทความ

การออกแบบห้องคลีนรูม (Cleanroom Design) เป็นหนึ่งในงาน HVAC ที่ซับซ้อนที่สุด เพราะต้องควบคุม

อนุภาค ความสะอาด ความดัน อุณหภูมิ ความชื้น ทิศทางลม ความเร็วลม และระบบความปลอดภัย ไปพร้อมกัน

ด้านล่างนี้คือ สิ่งที่ต้องรู้ครบทั้งหมด ก่อนเริ่มออกแบบคลีนรูม — แบบที่ใช้ได้จริงสำหรับงานโรงงานยา

อิเล็กทรอนิกส์ อาหาร ห้องแล็บ โรงพยาบาล ฯลฯ

🧊 ภาพรวมโครงสร้างคลีนรูม
✅ 1) Class ของ Cleanroom (ISO / FED STD)
ต้องระบุก่อนว่าใช้ Class อะไร เพราะเป็นตัวกำหนดทุกอย่างที่เหลือ
มาตรฐานที่ใช้
 • ISO 14644-1 → ISO Class 1 – 9
 • FED STD 209E (เลิกใช้ แต่ยังนิยมอ้าง) → Class 1, 10, 100, 1,000, 10,000, 100,000

ตัวอย่างงานจริง
งาน Class นิยมใช้
Semiconductor ISO 3–5
Pharmaceutical Filling ISO 5
Mixing / Sampling Room ISO 7
Packing ISO 8
Class ยิ่งต่ำ = ห้องยิ่งสะอาด = ต้องใช้ปริมาณอากาศสูงขึ้นมาก

✅ 2) จำนวน Air Changes per Hour (ACH) สำหรับแต่ละ Class
ACH คือ “จำนวนรอบการเปลี่ยนลมต่อชั่วโมง”
เป็นหัวใจของการออกแบบปริมาณลม Supply
ค่า ACH ที่ใช้บ่อย
ISO Class ACH ที่แนะนำ
ISO 5 240 – 300 ACH
ISO 6 150 – 240 ACH
ISO 7 60 – 150 ACH
ISO 8 20 – 60 ACH
ค่าเหล่านี้ทำให้ห้องรักษาความสะอาด และกำจัดอนุภาคได้เร็ว

✅ 3) ระบบกรองอากาศ (HEPA / ULPA)
หัวใจของความสะอาดคือ ตัวกรอง
ต้องรู้:
 • ระดับการกรอง:
 • HEPA H13 (99.95%)
 • HEPA H14 (99.995%)
 • ULPA U15–U17
 • ตำแหน่งติดตั้ง:
 • Ceiling HEPA
 • Terminal HEPA
 • FFU (Fan Filter Unit)
Layout ลมใน Cleanroom เกิดจากตำแหน่ง HEPA
 • Laminar (Unidirectional) → ISO 3–5
 • Turbulent Mixing → ISO 7–8

🧊 ตัวอย่างลมแบบ Laminar Flow
✅ 4) ความดันห้อง (Pressure Cascade)
คลีนรูมต้องเป็น แรงดันบวก ต่อพื้นที่รอบข้าง
เพื่อกันฝุ่นและเชื้อโรค
ค่ามาตรฐาน
 • ห้องหลัก (ISO 5, 6): +15–30 Pa
 • ห้องรอง (ISO 7, 8): +10–15 Pa
 • โถงก่อนเข้า (Airlock/Ante room): +5 Pa
ถ้าออกแบบผิด → ห้องสะอาดจะรั่วเสียสภาพทันที

🧊 ภาพ Pressure Cascade
✅ 5) อุณหภูมิ & ความชื้น (Temperature & RH Control)
ค่าที่นิยมในอุตสาหกรรมยา/อิเล็กทรอนิกส์
 • Temp: 20–24°C
 • RH: 40–60%
ต้องคิดเพิ่ม:
 • การคำนวณ Sensible / Latent Load สูงมาก เพราะ Fresh Air เยอะ
 • ต้องมี Dehumidifier / Reheat Coil เพื่อคุม RH อย่างแม่นยำ

✅ 6) ทิศทางลม & ความเร็วลมในห้อง
 • Laminar Flow → ความเร็ว 0.3–0.45 m/s
 • Turbulent Mixing → ความเร็วเฉลี่ยใกล้ 0.1–0.2 m/s
ทิศทางลมต้อง “ไหลจากจุดสะอาดที่สุด → จุดสกปรกที่สุด”

❗ 7) วัสดุผนัง ฝ้า พื้น (Cleanroom Material)
ต้องรู้ว่าคลีนรูมใช้วัสดุประเภท:
 • ผนัง PU Panel / PIR Panel
 • พื้น Epoxy / Vinyl Seamless
 • ฝ้าอลูมิเนียมฉาก
 • ซิลิโคน Food Grade
เพราะวัสดุทั่วไปจะเกิดฝุ่นและเชื้อราได้ง่าย

❗ 8) Airlock / Gowning Room
เป็นระบบกันลมรั่วก่อนเข้าห้อง
ต้องออกแบบ:
 • Room pressure
 • ACH
 • HEPA
 • Interlock system (ประตูเปิดไม่พร้อมกัน)

❗ 9) Return Air Layout และตำแหน่งกรอบลม
ขึ้นกับประเภทงาน เช่น
 • ห้องยา → Return ต่ำ (ดักฝุ่นตกตามแรงโน้มถ่วง)
 • ห้องอิเล็กทรอนิกส์ → Return สูง
 • ห้อง ISO 5 → Return ทั้งต่ำและสูง (2-stage removal)

❗ 10) ระบบ BMS / CPMS / Differential Pressure Monitoring
คลีนรูมต้องมี:
 • DPT Sensor ทุกห้อง
 • Temp/RH Monitor
 • Alarm เมื่อความดันตก
 • Historical Logging เพื่อผ่าน Audit (GMP / )

⭐ สรุปแบบจำง่าย: ต้องรู้ 10 เรื่องนี้ก่อนเริ่มออกแบบคลีนรูม
 1. ISO Class / ความสะอาดที่ต้องการ
 2. ACH ที่ต้องใช้
 3. HEPA/ULPA Filter
 4. Pressure Cascade
 5. Temp & RH Control
 6. ทิศทางลมและความเร็วลม
 7. วัสดุห้อง
 8. Airlock / Gowning Room
 9. Return Air Layout
 10. ระบบ Monitoring & Alarm